Historia fosfatydyloseryny: jak suplement stał się popularny

Fosfatydyloseryna to jeden z niewielu „mózgowych” suplementów o wieloletniej historii badań klinicznych. Redakcja prześledziła, jak fosfolipid błon komórkowych przekształcił się w popularny produkt na pamięć i kontrolę stresu, dlaczego zmieniło się źródło surowca i co to oznacza dla bazy dowodowej.

Od składnika błon do obiektu badań

Fosfatydyloseryna to fosfolipid wchodzący w skład błon komórkowych wszystkich zwierząt i człowieka. Szczególnie dużo jej jest w tkance nerwowej: w błonach neuronów uczestniczy w przekazywaniu sygnałów, pracy enzymów i procesach związanych z przeżyciem komórek (Kim et al., 2014). Kolejna ważna funkcja — w zdrowych komórkach fosfatydyloseryna znajduje się po wewnętrznej stronie błony, a jej „wyjście” na zewnątrz służy jako sygnał do usunięcia komórki przez układ odpornościowy (Vance, 2008).

Jako odrębny związek chemiczny fosfatydyloserynę opisano w latach 40. XX wieku, gdy biochemicy rozdzielali frakcje fosfolipidów mózgu. Wówczas postrzegano ją przede wszystkim jako składnik strukturalny, bez jakichkolwiek myśli o suplementach diety.

Zainteresowanie fosfatydyloseryną jako potencjalnym środkiem na mózg pojawiło się później, gdy okazało się, że jej zawartość i metabolizm zmieniają się z wiekiem i że egzogenny fosfolipid może wpływać na wskaźniki neurochemiczne u zwierząt.

Właśnie od tego zaczęła się historia, która przywiodła fosfatydyloserynę na sklepowe półki — najpierw jako środek wspierający pamięć u osób starszych, a z czasem także jako suplement dla sportowców.

Era „wołowej” fosfatydyloseryny

Pierwsze badania kliniczne prowadzono z fosfatydyloseryną pozyskiwaną z kory mózgowej bydła (BC-PS). Znaczną część tej pracy wykonały włoskie grupy badawcze w latach 80. i na początku lat 90.

Najbardziej znane wyniki tego okresu dotyczą związanych z wiekiem zaburzeń pamięci. W badaniu Crooka et al. (1991) u pacjentów z wiekowym zaburzeniem pamięci na tle BC-PS obserwowano poprawę szeregu wskaźników poznawczych w porównaniu z placebo. Wieloośrodkowe badanie z podwójnie ślepą próbą Cenacchiego et al. (1993) z udziałem osób starszych z pogorszeniem funkcji poznawczych również donosiło o pozytywnych zmianach.

Równolegle pojawiły się prace, które stały się fundamentem „sportowej” reputacji suplementu. Monteleone et al. (1992) wykazali, że BC-PS tłumił reakcję osi podwzgórze-przysadka-nadnercza na stres fizyczny — czyli zmniejszał wzrost ACTH i kortyzolu w odpowiedzi na wysiłek u zdrowych mężczyzn.

W ten sposób na początku lat 90. fosfatydyloseryna miała dwie potencjalne „nisze” — poznawczą i antystresową. Jednak źródło surowca wkrótce stworzyło poważny problem.

Kryzys BSE i przejście na surowiec roślinny

W latach 90. Europą wstrząsnęła epidemia gąbczastej encefalopatii bydła („choroby szalonych krów”). Produkty z tkanki mózgowej bydła zaczęto postrzegać jako potencjalnie niebezpieczne i produkcję BC-PS na potrzeby suplementów praktycznie zwinięto.

Przemysł znalazł alternatywę: fosfatydyloserynę zaczęto pozyskiwać na drodze enzymatycznej z lecytyny sojowej, a z czasem także słonecznikowej. W tym procesie enzym fosfolipaza D zastępuje „głowicę” fosfolipidu aminokwasem seryną. Tak powstała roślinna fosfatydyloseryna, która dziś dominuje na rynku.

Pojawiło się kluczowe pytanie: czy roślinna fosfatydyloseryna jest równoważna zwierzęcej? Skład kwasów tłuszczowych się różni, a więc wyników wczesnych badań nie można automatycznie przenosić na nowe produkty.

Odpowiedź okazała się niejednoznaczna. Badanie Jorissena et al. (2001) z sojową fosfatydyloseryną u osób z wiekowym zaburzeniem pamięci nie wykazało istotnego efektu w porównaniu z placebo. Natomiast japońska praca Kato-Kataoki et al. (2010) donosiła o poprawie niektórych wskaźników pamięci u osób starszych ze skargami na pamięć.

Kwalifikowane oświadczenie FDA i komercyjny wzlot

Ważnym kamieniem milowym stała się decyzja FDA z 2003 roku, by dopuścić dla fosfatydyloseryny tak zwane kwalifikowane oświadczenie o korzyściach zdrowotnych. Sformułowanie było podkreślenie ostrożne: bardzo ograniczone i wstępne dane naukowe wskazują, że fosfatydyloseryna może zmniejszać ryzyko dysfunkcji poznawczych i demencji u osób starszych, a FDA stwierdza, że dowodów na taki wniosek jest niewiele.

Mimo tej ostrożności sam fakt pojawienia się oficjalnie dopuszczonego oświadczenia stał się potężnym narzędziem marketingowym. Producenci aktywnie z niego korzystali, a fosfatydyloseryna zadomowiła się w kategorii „nootropów” i suplementów na pamięć.

Mniej więcej w tym samym czasie wzrosło zainteresowanie branży sportowej. W latach 2000. pojawiły się badania z roślinną i zwierzęcą fosfatydyloseryną w kontekście wysiłku fizycznego: Kingsley et al. (2006) badali wytrzymałość u kolarzy, Starks et al. (2008) — odpowiedź hormonalną na wysiłek, a Jäger et al. (2007) — nawet celność uderzeń w golfie.

Wyniki tych prac były umiarkowane i nie zawsze jednoznaczne, ale stworzyły obraz fosfatydyloseryny jako suplementu „antykortyzolowego”. Właśnie w tej roli najczęściej proponuje się go dziś sportowcom.

Współczesny etap i lekcje z historii

Dziś rynek fosfatydyloseryny jest dość dojrzały. Najczęściej produkt wytwarza się z lecytyny słonecznikowej — w szczególności dla tych, którzy unikają soi. Pojawiły się także kompleksy fosfatydyloseryny z kwasami tłuszczowymi omega-3, które starają się zbliżyć skład do wariantu „zwierzęcego” z wczesnych badań.

Z historii fosfatydyloseryny można wyciągnąć kilka lekcji, aktualnych dla każdego suplementu:

• Źródło surowca ma znaczenie: wyniki dla jednej formy nie zawsze przenoszą się na inną.
• Oświadczenie regulacyjne może być bardzo ostrożne, ale w marketingu brzmi jak bezsporna aprobata.
• Pozytywne wczesne badania często nie w pełni odtwarzają się w późniejszych, lepiej kontrolowanych pracach.
• Popularność suplementu określają nie tylko dowody, ale i trafna „nisza” — pamięć, stres, kortyzol.

Fosfatydyloseryna ma realną podstawę biologiczną i pewną bazę dowodową, co korzystnie odróżnia ją od wielu „modnych” produktów. Zarazem skala efektów jest skromniejsza, niż obiecuje reklama, i zależy od formy oraz populacji.

Suplement jest na ogół dobrze tolerowany w dawkach stosowanych w badaniach, ale osoby przyjmujące antykoagulanty lub leki wpływające na układ cholinergiczny powinny poradzić się lekarza.

Wnioski redakcji

Fosfatydyloseryna przeszła drogę od strukturalnego fosfolipidu błon do popularnego suplementu na pamięć i „kontrolę kortyzolu”. Kluczową rolę odegrały w tym włoskie badania z BC-PS, kryzys BSE, przejście na surowiec roślinny oraz kwalifikowane oświadczenie FDA z 2003 roku.

Dowody dla roślinnej fosfatydyloseryny są niejednorodne i nie wszystkie wyniki wczesnych prac z formą zwierzęcą można przenosić na współczesne produkty.

Suplement ma wiarygodny mechanizm i akceptowalny profil bezpieczeństwa, ale jego efekty są umiarkowane i należy je oceniać realistycznie.

Radzimy przeczytać także nasze materiały „Fosfatydyloseryna: co to jest i jak działa”, „Korzyści z fosfatydyloseryny dla sportowców: baza dowodowa” oraz „Mity o fosfatydyloserynie”.

Bibliografia

1. Vance JE. Phosphatidylserine and phosphatidylethanolamine in mammalian cells: two metabolically related aminophospholipids. J Lipid Res. 2008;49(7):1377–1387.
2. Kim HY, Huang BX, Spector AA. Phosphatidylserine in the brain: metabolism and function. Prog Lipid Res. 2014;56:1–18.
3. Crook TH, Tinklenberg J, Yesavage J, et al. Effects of phosphatidylserine in age-associated memory impairment. Neurology. 1991;41(5):644–649.
4. Cenacchi T, Bertoldin T, Farina C, Fiori MG, Crepaldi G. Cognitive decline in the elderly: a double-blind, placebo-controlled multicenter study on efficacy of phosphatidylserine administration. Aging (Milano). 1993;5(2):123–133.
5. Monteleone P, Maj M, Beinat L, et al. Blunting by chronic phosphatidylserine administration of the stress-induced activation of the hypothalamo-pituitary-adrenal axis in healthy men. Eur J Clin Pharmacol. 1992;42(4):385–388.
6. Jorissen BL, Brouns F, Van Boxtel MP, et al. The influence of soy-derived phosphatidylserine on cognition in age-associated memory impairment. Nutr Neurosci. 2001;4(2):121–134.
7. Kato-Kataoka A, Sakai M, Ebina R, et al. Soybean-derived phosphatidylserine improves memory function of the elderly Japanese subjects with memory complaints. J Clin Biochem Nutr. 2010;47(3):246–255.
8. U.S. Food and Drug Administration. Phosphatidylserine and cognitive dysfunction and dementia: qualified health claim, letter of enforcement discretion. 2003.